تاریخ انتشار : جمعه 12 ژوئن 2026 - 11:34
کد خبر : 1701

صدیقه رمضانخانی

چاووشی‌خوانی در یزد هنوز زنده است

چاووشی‌خوانی در یزد هنوز زنده است

  چاووش خوانی آیینی کهنی که می توان گفت ریشه در آیین میترا دارد، یعنی سابقه ای تقریبا در پنج هزار سال پیش، آن زمان که مرگ میترا می رسید، عزاداران در سوگ میترا، در حالی که گروهی به رهبری یک شخص، خنجر و زنجیر بر خود می زدند و از یک مهراوه به مهراوه

 

چاووش خوانی آیینی کهنی که می توان گفت ریشه در آیین میترا دارد، یعنی سابقه ای تقریبا در پنج هزار سال پیش، آن زمان که مرگ میترا می رسید، عزاداران در سوگ میترا، در حالی که گروهی به رهبری یک شخص، خنجر و زنجیر بر خود می زدند و از یک مهراوه به مهراوه دیگر می رفتند. این آیین بسیار شبیه مراسم پرسه زنی در ماه محرم و مراسم چاووش خوانی در محرم و ماه رمضان است.

 

بنابر این می‌توان گفت:

چاووشی‌خوانی یکی از کهن‌ترین و زیباترین آداب عزاداری بویژه در ماه محرم و هنگام سفر برای بدرقه مسافران و استقبال از آنان از زیارت در یزد برگزار می شده است.

این آیین، در دوره صفویه و قاجار رواج گسترده ای یافته‌و بیش از آنکه صرفاً یک نوحه‌خوانی باشد، نوعی دعوت و آگاهی‌بخشی عاطفی به مردم برای شرکت در عزاداری امام حسین (ع) و اعلام سفر به عتبات به شمار می‌رود.

. این رسم نه تنها در محرم، بلکه گاهی در رمضان یا برای بدرقه زائران زیارتی نیز تکرار می‌شود، هرچند در ایام سوگواری کربلا اوج می‌گیرد.

چاووش، در اصل به معنای پیشاهنگ یا راهنما در کاروان‌های زیارتی است. در گذشته، چاووشان (راهنمایان قافله) با خواندن اشعار غنایی و عامیانه، مردم را از حرکت کاروان به سوی کربلا، مشهد یا عتبات عالیات آگاه می‌کردند و آن‌ها را به زیارت ترغیب می‌نمودند. در یزد، این سنت با تمرکز بر عزاداری امام حسین (ع) تکامل یافته و به ابزاری برای اطلاع‌رسانی فرا رسیدن ماه محرم تبدیل شده است. اشعار چاووشی اغلب بیانگر عشق به اهل بیت، مصائب کربلا، جدایی از خانواده، سختی‌های سفر و آرزوهای معنوی است. این اشعار از ادبیات عامیانه شیعی الهام گرفته و با بحرهای شعری مانند رمل مثمن محذوف سروده می‌شوند. در یزد، چاووشی‌خوانی از سده‌های اخیر با تعزیه‌خنوانی و روضه‌های محلی آمیخته شده و به عنوان نمادی از وفاداری به سنت‌های بومی حفظ شده است. این آیین امروزه کم‌و بیش در روستاها و آبادی های اطراف هنوز انجام می گیرد.

نحوه اجرا و آداب چاووشی‌خوانی:

اجرای چاووشی‌خوانی در یزد با آداب خاصی همراه است که بر پایه هم‌خوانی جمعی و احترام به مضامین مذهبی استوار است:

– انتخاب مکان و زمان: چاووش‌خوان (معمولاً فردی با صدای خوش و آشنا به آواز سنتی ایرانی) به نقطه‌ای بلند مانند بام مسجد، حسینیه یا میدانی مرتفع می‌رود. این کار اغلب در شب‌های پیش از ماه محرم یا در ایام عزاداری، پس از نماز صبح یا مغرب، انجام می‌شود. در برخی موارد، مانند مراسم نخل‌برداری عاشورا، چاووشی‌خوانی بخشی از کاروان عزاداری است.

– لباس و تجهیزات: چاووش‌خوان سیاه‌پوش است و اگر سیدی باشد، از شال سبز (نماد امامان) استفاده می‌کند؛ در غیر این صورت،با شال سیاه. او علم یا بیرق عزاداری بر دوش می‌کشد. در گذشته، چاووشان با مشک آب (سقایی) همراه بودند تا نماد وفاداری به امام حسین را تداعی کنند.

– سبک خواندن: آواز در دستگاه “چهارگاه” یا “بیات ترک” اجرا می‌شود، بدون ساز، و با تغییر مقام برای ایجاد عمق عاطفی.

مصرع اول بیت در بیات ترک خوانده می‌شود و مصرع دوم به چهارگاه فرود می‌آید. اشعار به صورت تک‌خوانی شروع می‌شود و سپس به هم‌خوانی جمعی تبدیل می‌گردد. مثلاً در میبد (نزدیک یزد)، پس از هر بیت، عزاداران با صلوات پاسخ می‌دهند تا مراسم خاتمه یابد.

– همراهی عزاداران: مردم در صف‌های منظم پشت سر چاووش‌خوان می‌ایستند و هم‌خوانی می‌کنند. در برخی هیئت‌ها، مانند هیئت‌های فهادان یا علقمه یزد، نوجوانان با بازوبند قرآنی و لنگ قرمز، مشک بر دوش، به صف می‌پیوندند و با ریتم سنج یا جغجغه همراهی می‌کنند. سقا (آب‌رسان) نیز آب خنک به عزاداران می‌دهد، که یادآور تشنگی کربلا است.

– محتوای اشعار: اشعار بیشتر دوبیتی یا غنایی هستند و بر مصائب اهل بیت تمرکز دارند. مثالی از اشعار رایج: “هر که دارد هوس کرب و بلا بسم الله / هر که دارد سر همراهی ما بسم الله”. این اشعار غم سفر، عشق به امامان و دعوت به عزاداری را بیان می‌کنند.

اهمیت فرهنگی و اجتماعی در یزد:

در یزد، چاووشی‌خوانی فراتر از یک مراسم مذهبی، نمادی از همبستگی اجتماعی است. این آیین مردم را از انزوا خارج کرده و به صفوف عزاداری می‌کشاند، و با دیگر رسوم محرمی مانند نخل‌گردانی، جغجغه‌زنی و پرسه‌زنی ترکیب می‌شود. زنان نیز گاه در هم‌خوانی شرکت می‌کنند،

امروزه، با وجود رسانه‌ها، این سنت کمتر برای اطلاع‌رسانی استفاده می‌شود، اما به عنوان میراث ناملموس حفظ شده و در هیئت‌های سنتی مانند مسجد جامع یا حسینیه‌های روستایی اجرا می‌گردد. این آداب نه تنها شور حسینی را در کویر یزد زنده نگه می‌دارد، بلکه پلی میان نسل‌ها است و یادآور عمق ارادت یزدی‌ها به امام حسین (ع) می‌باشد. اگر به یزد سفر کنید، شرکت در این مراسم تجربه‌ای عمیقاً معنوی خواهد بود.

 

 

 

برچسب ها :

ناموجود
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : 0
  • نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
  • نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.